Էբոլա վիրուսային վարակի ներկայիս բռնկման պատճառով միջազգային նշանակության հանրային առողջապահական արտակարգ իրավիճակ (PHEIC) պաշտոնապես հայտարարվել է 2026 թվականի մայիսի 17-ին։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) տնօրենը այս որոշումն ընդունել է Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում (ԿԴՀ) և Ուգանդայում վիրուսի նոր «Բունդիբուգյո» շտամի արագ տարածման և սահմաններն անցնելու պատճառով։
Էբոլա վիրուսի նախկինում առավել տարածված շտամների (հատկապես Զաիր և Սուդան) և ներկայիս բռնկումն առաջացրած Բունդիբուգիո շտամի միջև առկա են զգալի գենետիկական, կլինիկական և բժշկական տարբերություններ։ Շտամների միջև գենետիկական տարբերությունների պատճառով սովորական ՊՇՌ (PCR) թեստերը, որոնք մշակվել են Զաիր շտամի համար, կարող են արդյունավետ չլինել Բունդիբուգիոյի հայտնաբերման հարցում։ Սա բարդացրել է վարակի վաղ փուլի ախտորոշումը։
Չնայած այս տարբերություններին, վարակման ուղիները` կենսահեղուկների հետ ուղղակի շփման միջոցով և հիվանդության գաղտնի շրջանը (միջինում 8-10 օր) երկու շտամների դեպքում էլ գրեթե նույնն են, հայտնում է «Հերացի» կենտրոնը:
ԱՀԿ-ն իր պատմության ընթացքում ընդամենը երեք անգամ է Էբոլա վիրուսի պատճառով հայտարարել գլոբալ արտակարգ իրավիճակ․
- 2014 թվականի օգոստոսի 8` Արևմտյան Աֆրիկայում (Գվինեա, Լիբերիա, Սիերա Լեոնե) բռնկված պատմության ամենամեծ համաճարակի ժամանակ։
- 2019 թվականի հուլիսի 17` Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության Կիվու նահանգում բռնկված երկրորդ խոշոր համաճարակի ժամանակ։
- 2026 թվականի մայիսի 17 (Ներկայիս)` ԿԴՀ-ի Իտուրի նահանգում և Ուգանդայում հազվադեպ հանդիպող շտամի տարածման պատճառով, որի դեմ դեռևս չկա հաստատված պատվաստանյութ։
Էբոլա վիրուսը առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1976 թվականին, երբ Աֆրիկայում միաժամանակ արձանագրվել են երկու խոշոր բռնկումներ։ Վիրուսն իր անվանումը ստացել է Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության (այն ժամանակ՝ Զաիր) Էբոլա գետից, որի հարևանությամբ գտնվող գյուղում գրանցվել է բռնկման էպիկենտրոնը։
Առաջին բռնկումը տեղի է ունեցել Զաիրի Յամբուկու գյուղում (Զաիր շտամ, 88% մահացություն), իսկ երկրորդը՝ Սուդանի Նզարա քաղաքում (Սուդան շտամ, 53% մահացություն)։ 1990-ական թվականներին գիտնականները հայտնաբերել են վիրուսի նոր տեսակներ, այդ թվում՝ Կոտ դ'Իվուարում (1994թ.) և ԱՄՆ-ի Ռեստոն քաղաքի լաբորատոր կապիկների մոտ (Ռեստոն շտամ, որը մարդու համար մահացու չէ)։ 2007 թվականին Ուգանդայի Բունդիբուգիո շրջանում առաջին անգամ նկարագրվել է վիրուսի հինգերորդ շտամը, որն այսօր կրկին արտակարգ իրավիճակի պատճառ է դարձել։
Տասնամյակների հետազոտություններից հետո պարզվել է, որ վիրուսի բնական շտեմարանը չղջիկներն են, որոնցից վիրուսը փոխանցվում է կապիկներին, անտառային այծերին, ապա՝ մարդուն։
1976 թվականից սկսած տասնյակ տարիներ Էբոլան համարվել է գրեթե 100% անբուժելի հիվանդություն։ Միայն 2020-ականների սկզբին հաստատվել են առաջին արդյունավետ հակամարմիններով դեղամիջոցները Զաիր շտամի համար։
Եթե նախկինում Էբոլան համարվում էր միայն աֆրիկյան հեռավոր գյուղերի խնդիր, ապա 2014 թվականի գլոբալացումը ցույց է տվել, որ այն ավիացիայի միջոցով կարող է արագ հասնել Եվրոպա և ԱՄՆ՝ վերածվելով համաշխարհային սպառնալիքի։
Այսօր համաճարակը ակտիվորեն տարածվում է Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության արևելյան Իտուրի նահանգում և արդեն մուտք է գործել հարևան Ուգանդա (դեպքեր են գրանցվել մայրաքաղաք Կամպալայում)։ Բռնկումն առաջացել է Էբոլայի հազվադեպ հանդիպող Բունդիբուգիո շտամից։ Ի տարբերություն առավել տարածված Զաիր շտամի, Բունդիբուգիո տեսակի դեմ ներկայումս չկա որևէ հաստատված պատվաստանյութ կամ հատուկ դեղամիջոց։ Բուժումն իրականացվում է միայն ախտանշանային թերապիայի միջոցով։
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) և տեղական գերատեսչությունների վերջին տվյալներով՝ Էբոլա վիրուսի ընթացիկ բռնկման ընթացքում արձանագրվել է ավելի քան 390 կասկածելի և հաստատված դեպք, որոնցից առնվազն 119-ը ավարտվել է մահվան ելքով։ Իրավիճակը շարունակում է արագ զարգանալ։
Իտուրի նահանգում առկա հումանիտար ճգնաժամը, զինված բախումները և բնակչության մեծ տեղաշարժը դժվարացրել են համաճարակի վերահսկումն ու նպաստել վիրուսի ակտիվ տարածմանը։ Մահացածների թվում կան բուժաշխատողներ, ինչը վկայում է հիվանդանոցներում վարակի հսկողության թույլ մեխանիզմների մասին։
Վարակվածների հայտնվելը խոշոր քաղաքներում մեծացրել է միջազգային տարածման վտանգը, ինչի պատճառով ԱՄՆ-ն ու այլ երկրներ արդեն ուժեղացրել են օդանավակայանների սանիտարական հսկողությունը։
