Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի ռազմական գործողությունների ֆոնին Հարավային Կովկասի երկրները փորձում են պահպանել զգուշավոր դիրքորոշում։ Արագ զարգացող իրադարձությունների պայմաններում Հարավային Կովկասի երեք երկրները՝ չնայած իրենց միջև եղած տարբերություններին, ունեն մեկ ընդհանուր դիրքորոշում․ նրանցից ոչ մեկը դեռևս պաշտոնապես որևէ կողմ չի ընտրել ԱՄՆ-ի և Իսրայելի պատերազմում Իրանի դեմ։ Թվում է, թե Ադրբեջանը, Հայաստանը և Վրաստանը ներկայումս սպասողական դիրք են ընդունել՝ հետևելով մեծ տերությունների քայլերին, գրում է BBC-ն:
Փորձագետները կարծում են, որ ստեղծված իրավիճակը կարող է ինչպես վտանգներ ստեղծել, այնպես էլ որոշ հնարավորություններ բացել տարածաշրջանի համար:
Նշվում է, որ այսպիսի կարծիք են հայտնել տեղացի փորձագետները՝ մեկնաբանելով իրավիճակը։
Նշվում է, որ Հայաստանին մտահոգում է փախստականների հնարավոր ներհոսքը, սակայն, դա միակ և գուցե հիմնական սպառնալիքը չէ։
Հայաստանը չունի ելք դեպի ծով և երկու կողմից շրջապատված է Ադրբեջանով և Թուրքիայով, որոնց հետ հարաբերությունները դեռևս կարգավորված չեն։ Այդ պատճառով բազմաթիվ ապրանքներ Հայաստան են հասնում կամ անմիջապես Իրանից, կամ Իրանի միջոցով՝ Պարսից ծոցի այն նավահանգիստներից, որոնք այժմ հարվածների տակ են ԱՄՆ-ի և Իսրայելի կողմից։
Երևանցի լրագրող Մարկ Գրիգորյանը մտահոգություն է հայտնել, որ պատերազմը կարող է Հայաստանում պարենային ճգնաժամ առաջացնել։
Եթե Ադրբեջանի և Իրանի միջև ընդհանուր ապրանքաշրջանառությունը կազմում է մոտ 650 միլիոն դոլար, ապա Հայաստանի դեպքում՝ չնայած տնտեսությունը զգալիորեն փոքր է, այդ ցուցանիշը հասնում է մոտ մեկ միլիարդ դոլարի։
«Ղարաբաղյան պատերազմից հետո Ադրբեջանի հիմնական պահանջներից մեկը դարձել է Հայաստանի տարածքով դեպի Նախիջևան տանող տրանսպորտային միջանցքի ստեղծումը։ Երկար քննարկումներից հետո, թե ով պետք է վերահսկի այդ երթուղին, Հայաստանը և Ադրբեջանը ԱՄՆ-ի հետ համաձայնության են եկել այսպես կոչված «Թրամփի խաղաղության ճանապարհի» շուրջ։
Համաձայն պայմանավորվածության՝ Հայաստանը ժամանակավորապես այդ հատվածի կառավարումը փոխանցում է ամերիկյան ընկերություններին, որոնք պետք է վերահսկեն երթևեկությունն ու բեռնափոխադրումները։
Սակայն այս նախագիծը դժգոհություն է առաջացրել Իրանում։ Իրանի գերագույն առաջնորդի միջազգային հարցերով խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթին, որը հաճախ արտահայտում է իրանական քաղաքական էլիտայի մի հատվածի դիրքորոշումը, քննադատել է նախաձեռնությունը՝ հայտարարելով, որ այն կարող է Իրանին կանգնեցնել մեկուսացման վտանգի առաջ։ Նա նաև ասել է, որ ապագա միջանցքը կարող է դառնալ «Թրամփի վարձկանների գերեզմանը»։
«Թրամփի երթուղին» նախատեսվում է կառուցել Արաքս գետի երկայնքով, որտեղ անցնում է Հայաստանի և Իրանի սահմանը։ Հայաստանի ամենահարավային մարզը՝ Սյունիքը, Թեհրանի համար կարևոր առևտրային կենտրոն է։ Սեպտեմբերին BBC-ի լրագրողները Կապանում տեսել են իրանցի գործարարների, ինչպես նաև մարզի ճանապարհներին՝ իրանական համարանիշներով բազմաթիվ բեռնատարներ»,-ասվում է հոդվածում:
Նշվում է, որ Իրանական ընկերությունները նոր կամուրջներ են կառուցում Արաքս գետի վրա՝ թե՛ դեպի Հայաստան, թե՛ դեպի Ադրբեջան։ Այդ կամուրջներից մեկը փաստացի հատում է այն ճանապարհը, որը պետք է կրի Թրամփի անունը։ Նույն տարածքով անցնում է նաև Իրանի և Հայաստանի միջև գործող գազատարը։ Իրանը բնական գազ է մատակարարում Հայաստանին, իսկ Հայաստանը փոխարենը արտահանում է էլեկտրաէներգիա։
Գրիգորյանը նաև նշում է, որ չնայած Իրանը աշխարհագրորեն մոտ է, շատ երևանցիների համար այն թվում է բավական հեռու։ Նրանք իրանցիներին հիմնականում տեսնում են որպես զբոսաշրջիկներ, որոնք գալիս են Հայաստան՝ որպես իրենց համար մի տեսակ «ազատ Եվրոպա», հանգստանալու և ալկոհոլ օգտագործելու համար։
Հայաստանը որևէ կողմից չէ այս հակամարտությունում։ Նշվում է, որ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը շարունակում է հրապարակել սոցիալական ցանցերի համար տեսանյութեր, որտեղ, օրինակ, ավտոբուսում կարկանդակ է ուտում կամ նարդի խաղում, իսկ այս շաբաթ այցելել է հարևան Թբիլիսի։
«Դա նշանակում է, որ, նրա զգացողությամբ, երկիրն ինչ-որ կերպ բավական ապահով է այս պատերազմից», նշել է Գրիգորյանը։
Ինչպես Մարկ Գրիգորյանը, այնպես էլ ադրբեջանցի Նաթիկ Ջաֆարլին համոզված են, որ թե՛ միջանցքի նախագիծը, թե՛ ընդհանուր խաղաղության ծրագիրը Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև վտանգի տակ չեն։
«Այստեղ շատ բան կախված կլինի Իրանի հաջորդ կառավարությունից», — ասել է լրագրող Մարկ Գրիգորյանը։
Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարությունը Իրանից պահանջել է պարզաբանումներ, իսկ նախագահ Իլհամ Ալիևը մեղադրել է Իրանին «վախկոտության և ահաբեկչության» մեջ այն բանից հետո, երբ ենթադրաբար իրանական անօդաչու սարքերը հարձակվել են Նախիջևանի օդանավակայանի վրա։ Նախիջևանը Ադրբեջանի էքսկլավ է, որը սահմանակցում է Իրանին։
Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը հայտարարել է, որ «այդ ագրեսիայի գործողությունները անպատասխան չեն մնա» և հայտնել է, որ Նախիջևանի ուղղությամբ արձակված չորս անօդաչու սարքերից մեկը խոցվել է։ Սոցիալական ցանցերում տարածված կադրերում երևում է, թե ինչպես է ծուխ բարձրանում օդանավակայանի տերմինալի շենքի վրայից։ Ադրբեջանի տվյալներով՝ ևս մեկ անօդաչու սարք ընկել է նույն շրջանում գտնվող դպրոցի մոտ։
Իրանի զինված ուժերը, սակայն, հերքել են Ադրբեջանի տարածքի վրա անօդաչու սարքերով հարվածներ հասցնելու մասին տեղեկությունները։
Ադրբեջանցի քաղաքագետ Ֆարհադ Մամեդովը, որը հաճախ ներկայացնում է իշխանություններին մոտ դիրքորոշումներ, օդանավակայանի վրա հարձակումն անվանել է Իրանի «սև երախտամոռություն»՝ նշելով, որ Ադրբեջանը պահպանում է չեզոքություն։
Նրա խոսքով՝ ռազմական գործողությունների հիմնական ճակատը գտնվում է Իրանի հարավում, ոչ թե հյուսիսում, որտեղ գտնվում է Ադրբեջանը, ուստի հարվածը դժվար թե պատահական լիներ։ Միևնույն ժամանակ, ի տարբերություն արաբական երկրների, Ադրբեջանում չկան ամերիկյան ռազմական բազաներ, որոնց ուղղությամբ անօդաչու սարքերով հարվածելը կարող էր տրամաբանական լինել։
Մի շարք փորձագետներ կարծում են, որ տարածաշրջանի երկրներին կարող է չհաջողվել պարզապես սպասել և չեզոք մնալ, քանի որ պատերազմի հետևանքները կարող են հասնել նաև Հարավային Կովկաս։
Ադրբեջանցի տնտեսագետ Նաթիկ Ջաֆարլին նշել է, որ թեև Ադրբեջանը ներկայումս որոշ ժամանակավոր շահ է ստանում նավթի գնի աճից (մինչև մեկ բարելի համար մոտ 86 դոլար), Իրանում պատերազմը անխուսափելիորեն կհանգեցնի պարենային ապրանքների և կենցաղային քիմիայի թանկացմանը, որոնք Ադրբեջան են մատակարարվում Իրանից։
Պատերազմի սկսվելուց հետո Իրանը դադարեցրել է սննդամթերքի արտահանումը։ Ադրբեջանի պետական վիճակագրական կոմիտեի տվյալներով՝ անցած տարվա ընթացքում երկիրը Իրանից ներմուծել է մոտ 633 միլիոն դոլարի արտադրանք, ինչը ներմուծող երկրների շարքում զբաղեցնում է ութերորդ տեղը։
Ադրբեջանի ամենաերկար սահմանը հենց Իրանի հետ է։ Իրանում էթնիկ ադրբեջանցիների թիվը, տարբեր գնահատականներով, կազմում է 12-22 միլիոն, ինչը նույնիսկ գերազանցում է Ադրբեջանի բնակչությանը, որը մոտ 10 միլիոն է։
BBC-ի ադրբեջանական ծառայության խմբագիր Քոնուլ Խալիլովան նշել է, որ հայտարարելով, թե Ադրբեջանը «հույսի վայր է Իրանում ապրող ադրբեջանցիների համար», Իլհամ Ալիևը փաստացի անցել է այն սահմանը, որից պաշտոնական Բաքուն երկար ժամանակ զգուշորեն խուսափում էր։
Նրա խոսքով՝ սա հազվադեպ դեպքերից է, երբ Ալիևը Իրանում ապրող հայրենակիցներին ներկայացրել է Ադրբեջանը ազգային վերամիավորման նման հստակ նոստալգիկ շեշտադրումներով։
«Ադրբեջանում մինչև այսօր հիշվում է XIX դարում նրա պատմական տարածքի բաժանումը Պարսկաստանի և Ռուսական կայսրության միջև։ Դեկտեմբերի 31-ը, երբ 1989 թվականին Նախիջևանում ակտիվիստները քանդեցին Ադրբեջանի և Իրանի սահմանին գտնվող խորհրդային սահմանապահ կառույցները, երկրում նշվում է որպես «Աշխարհի ադրբեջանցիների համերաշխության օր»։
Բաքվում Իրանի հյուսիսային հատվածը հաճախ անվանում են «Հարավային Ադրբեջան», թեև նման վարչական միավոր պաշտոնապես գոյություն չունի․ այդ տարածքում գտնվում են Իրանի Արևելյան Ադրբեջան, Արևմտյան Ադրբեջան և Արդաբիլ նահանգները։
Այս ձևակերպումը հաճախ դժգոհություն է առաջացնում Իրանի իշխանությունների մոտ, որոնք մտավախություն ունեն, որ դա կարող է խթանել սեպարատիզմը երկրի հյուսիսային նահանգներում։ Մոտ 20 տարի առաջ այդ շրջաններում տեղի էին ունեցել ադրբեջանցիների բողոքի ցույցեր, որոնք ուժի կիրառմամբ ցրվել էին, և դրանց ընթացքում զոհեր էին եղել։
Իրանը նաև բազմիցս քննադատել է Ադրբեջանի ռազմական համագործակցությունը Իսրայելի հետ։
Ադրբեջանի համար Իրանը մեծ, վտանգավոր և լավ զինված հարևան է։ Անկախության ձեռքբերումից գրեթե սկսած՝ Բաքվում մտավախություն են ունեցել, որ Իրանից կարող է արտահանվել իսլամական հեղափոխության գաղափարախոսությունը։
Ադրբեջանը աշխարհիկ պետություն է և ունի հակակրոնական խորհրդային անցյալ։ Իսլամական կուսակցությունը, որը բացահայտ աջակցում էր իրանական մոդելին, երկրում արգելվել է դեռևս 1995 թվականին։ Իշխանությունները նաև խիստ վերահսկում են կրոնական ոլորտը՝ անհրաժեշտության դեպքում փակելով այն մզկիթները, որտեղ չեն հետևում պետական հոգևոր կառույցների գծին, ինչպես նաև ազատազրկելով այն կրոնական գործիչներին, որոնց չեն կարող վերահսկել։
Բաքվի և Թեհրանի հարաբերությունները որոշ չափով հիշեցնում են Ադրբեջանի և Ռուսաստանի հարաբերությունները․ դրանք երբեմն ջերմանում են, երբեմն՝ սառչում։ Վերջին երկու տարիներին, սակայն, հարաբերություններում նկատվել է որոշակի բարելավում»,-ասվում է հոդվածում:
Անցյալ տարի Իրանը և Ադրբեջանը անցկացրել են համատեղ ռազմական զորավարժություններ, իսկ Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանին Բաքվում ջերմորեն ընդունել է նախագահ Իլհամ Ալիևը։ Իր ելույթներից մեկի ընթացքում Փեզեշքիանը նույնիսկ ադրբեջաներեն բանաստեղծություն է կարդացել։
Միևնույն ժամանակ դեռևս 2023 թվականին և դրանից առաջ Ադրբեջանը պարբերաբար ձերբակալել է ենթադրաբար իրանցի լրտեսների, իսկ Բաքուն մեղադրել է Իրանի իշխանություններին երկրում իրավիճակը ապակայունացնելու փորձերի մեջ։
BBC-ի ադրբեջանական ծառայության խմբագիր Քոնուլ Խալիլովան կարծում է, որ այս իրավիճակում Ալիևը օգտվում է Իրանի թուլությունից։ Նրա խոսքով՝ «սա վկայում է հաշվարկված քաղաքական փոփոխության մասին և ազդանշան է, որ եթե Իրանը ռազմական կամ դիվանագիտական ճնշում գործադրի Ադրբեջանի վրա, Բաքուն պատրաստ կլինի հակադարձել»։
Չնայած Իսրայելի հետ դաշնակցային հարաբերություններին՝ Իրանում ընթացող պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանը փորձում է պահպանել չեզոքություն։
«Ադրբեջանը լիովին ճիշտ է վարվել, որ մնացել է չեզոք։ Նա նույնիսկ խոսակցությունների մակարդակով չի մասնակցում տեղի ունեցողին, քանի որ վերջին մեկուկես տարվա ընթացքում հարաբերությունները [Ադրբեջանի և Իրանի միջև] կարգավորվել էին», — նշել է Ջաֆարլին։
Մյուս կողմից, եթե Իրանում իրավիճակը հանգեցնի քաղաքացիական պատերազմի, կա վտանգ, որ Ադրբեջանի սահմաններով (որոնք մինչ այժմ փակ են կորոնավիրուսի համավարակից ի վեր) կարող է սկսվել փախստականների հոսք։
«Այս դեպքում բոլոր սահմանակից երկրներն անխուսափելիորեն կբախվեն փախստականների հոսքի հետ»,-հիշեցրել է փորձագետը։
Վրաստանն անմիջականորեն սահմանակից չէ Իրանին, սակայն այնտեղ ապրում են հազարավոր իրանցիներ, որոնցից շատերը քննադատաբար են վերաբերվում իսլամական ռեժիմին։
Թբիլիսիում նրանք ունեն իրենց ռեստորանները և համայնքները։ Այս տարվա հունվարին Իրանում տեղի ունեցած արյունալի բողոքի ցույցերի ժամանակ Վրաստանում բնակվող իրանցիները փողոց են դուրս եկել՝ աջակցություն հայտնելով ցուցարարներին։
Երբ հայտնի է դարձել Իրանի հոգևոր առաջնորդ Ալի Խամենեի մահվան մասին, նրանք ամերիկյան դրոշներով հավաքվել են Իրանի դեսպանատան մոտ։
Վրաստանի և Իրանի միջև առևտրաշրջանառությունը երեք երկրների մեջ ամենափոքրն է։ Անցած տարվա առաջին 11 ամիսների ընթացքում այն կազմել է մոտ 230 միլիոն դոլար։
Վրաստանի փորձագետները ստեղծված իրավիճակում տեսնում են ոչ միայն խնդիրներ, այլև հնարավորություններ՝ երկրի և ամբողջ Հարավային Կովկասի զարգացման ու ավելի մեծ ինքնուրույնության համար, հատկապես այն պայմաններում, երբ տարածաշրջանը գտնվում է պատժամիջոցների տակ գտնվող Ռուսաստանի և Իրանի միջև։
«Մեր երկրների համար չափազանց ռիսկային է հակամարտության մեջ որևէ կողմ ընտրելը», — նշել է Հարավային Կովկասի հարցերով փորձագետ և «Եվրոպա» համալսարանի պրոֆեսոր Գեորգի Մչեդլիշվիլին։
Սակայն նա կարծում է, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը, որոնք պատրաստվում են մոտ ապագայում խաղաղության պայմանագիր ստորագրել, ինչպես նաև Վրաստանը, «ստանում են հնարավորությունների պատուհան»։
Նրա խոսքով՝ Կովկասի դերը որպես Եվրոպան և Ասիան կապող միջանցք ավելի է ուժեղանում, և այդ հնարավորությունից պետք է օգտվել։
«Հայաստանն ու Ադրբեջանը, իմ կարծիքով, բավական խելամտորեն են օգտվում այդ հնարավորությունից՝ փորձելով համաձայնության գալ, անցյալում թողնել հակամարտությունը և ձևավորել Հարավային Կովկասը որպես միասնական տարածաշրջան։ Փաշինյանի այցը Թբիլիսի ևս մեկ քայլ է այդ ուղղությամբ։ Միասնությունն ու մեզ լիարժեք տարածաշրջան դարձնելը վեր է ցանկացած քաղաքական կոնյունկտուրայից, և դա մեծ հնարավորություն է»,-ասել է նա:
